ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΔΗΣ

Η Αρχαία Εκκλησία, μέχρι την εξομάλυνση των σχέσεών της με το ρωμαϊκό κράτος, δε γιόρταζε άλλες γιορτές εκτός από τα Πάθη της Μ. Εβδομάδας, την Ανάσταση και την Πεντηκοστή που αποτελούσαν μια ενότητα. Η μνήμη των μαρτύρων γιορτάζονταν την επέτειο του θανάτου τους και είχε τοπικό χαρακτήρα.

Στα Ευαγγέλια δεν αναφέρεται η μέρα της γέννησης του Χριστού και οι προσπάθειες εύρεσης του χρόνου οδήγησαν σε διαφορετικά συμπεράσματα. Κάποιοι την τοποθετούσαν τη νύχτα της 19^ης προς 20^η Απριλίου, άλλοι τον Ιανουάριο ενώ άλλοι στις 18 Νοεμβρίου ή στις 20 Μαρτίου.

Ο εορτασμός των Χριστουγέννων δεν αναγνωρίστηκε από το ρωμαϊκό κράτος ακόμη και μετά την επικράτηση του χριστιανισμού. Μόλις το 400 μ.Χ. συναντούμε στη νομοθεσία την απαγόρευση τέλεσης αγώνων κατά την ημέρα της Γέννησης του Χριστού.

Για την καθιέρωση του εορτασμού της Γέννησης, Ανατολή και Δύση ακολούθησαν

διαφορετικούς δρόμους. Στην Ανατολή η προσοχή στράφηκε περισσότερο προς τη βάπτιση στον Ιορδάνη (που γιόρταζαν αιρετικές ομάδες στην Αίγυπτο στις 6 ή στις 10 Ιανουαρίου) ενοποιημένη με τη Γέννηση επειδή στην περιοχή υπήρχαν μύθοι με ανάλογο περιεχόμενο σε πολλές ανατολικές θρησκείες (για παράδειγμα τα Κόρεια, ο εορτασμός προς τιμή της Κόρης που γεννά τον Αιώνα, τη νύχτα της 5^ης προς 6^η Ιανουαρίου. Η προβολή της αντιστοιχίας Κόρη/Παναγία και Αιώνας/Χριστός φυσικά δεν ήταν δύσκολη αφού οι μύθοι αυτοί αξιολογήθηκαν στην πατερική γραμματεία ως εκδήλωση της θείας αποκάλυψης ακόμη και προς τους ειδωλολάτρες.

Το γεγονός ότι η Βάπτιση του Ιησού απορρόφησε τη γέννησή του είναι επίσης φυσικό αφού από τους πρώτους αποστολικούς χρόνους το βάπτισμα αποτελούσε την προϋπόθεση για την είσοδο στη χριστιανική κοινότητα. Ο ενοποιημένος αυτός εορτασμός έγινε δεκτός από την Εκκλησία μεταξύ  3^ου  και 4^ου  αιώνα.

Ο εορτασμός της Γέννησης στις 25 Δεκεμβρίου  εισήχθη τελικά στην Ανατολή από τη Δύση και αντίστροφα η Δύση υιοθέτησε τον εορτασμό των Θεοφανείων τον Ιανουάριο.

Για την επιλογή της 25^ης Δεκεμβρίου ως ημέρας εορτασμού των Χριστουγέννων έχουν διατυπωθεί δύο θεωρίες.

Η πρώτη στηρίζεται σε ημερολογιακούς υπολογισμούς στη βάση Πατερικών αλλά και άλλων κειμένων που αποδίδουν την ημέρα της Σταύρωσης ή του Ευαγγελισμού στις 25 Μαρτίου στη Δύση και στις 6 Απριλίου στην Ανατολή. Με επίκληση πηγών της Π. Διαθήκης, επειδή η τελειότητα του Θεού δεν ανέχεται διασπασμένα μεγέθη, υποστηρίχθηκε ότι ο Χριστός συμπλήρωσε 33 πλήρη χρόνια επίγειας παρουσίας και με αφετηρία τη σύλληψή Του στις 25 Μαρτίου και την προσθήκη 9 μηνών το αποτέλεσμα είναι η 25^η Δεκεμβρίου για τη Δύση και 6^η Ιανουαρίου για την Ανατολή.

Η δεύτερη θεωρία, που αντλεί επιχειρήματα από την ιστορία των θρησκειών, υποστηρίζει ότι για την επιλογή της 25^ης Δεκεμβρίου επηρέασε σημαντικά η λατρεία του Ήλιου (της κύριας θεότητας του ρωμαϊκού πάνθεου) που τελούνταν από το 275 μ.Χ.  με απόφαση του αυτοκράτορα Αυρηλιανού στις 25 Δεκεμβρίου.

Οι δύο αυτές θεωρίες δεν απαντούν πλήρως στο ερώτημα, αλλά η δεύτερη είναι ευρύτερα δεκτή.

ΤΑ ΚΑΛΑΝΤΑ

Από την παραμονή των Χριστουγέννων ανοίγει ο πλούσιος εθιμικός κύκλος του Δωδεκαήμερου, που θα κλείσει τα Θεοφάνεια. Προάγγελος της μεγάλης ημέρας είναι οι ομάδες των παιδιών ή ανδρών  που τραγουδούν τα κάλαντα που έχουν τις ρίζες τους στις βυζαντινές καλένδες του Ιανουαρίου.

Τα τραγούδια αυτά στην παραδοσιακή τους μορφή αρχίζουν με την εξιστόρηση της Γέννησης του Χριστού, συνεχίζουν με παινέματα για το σπίτι και τους ανθρώπους του σπιτιού και τελειώνουν με στίχους για πλούσιο φιλοδώρημα.







Για να ακούσετε χριστουγεννιάτικα κάλαντα εδώ                           

Κατά τόπους όμως υπάρχουν και κάλαντα που εξιστορούν την ενσάρκωση του Χριστού με ιδιαίτερο ρεαλισμό και παραστατικότητα.

Θρακιώτικα κάλαντα εδώ                                                             

Αλλού, την ημέρα των Χριστουγέννων τραγουδούν σε παραδοσιακούς πάντα ρυθμούς τραγούδια με ευχές για τους ανθρώπους του σπιτιού.

Κάλαντα Ικαρίας  εδώ

ΤΟ ΧΡΙΣΤΟΨΩΜΟ

Το ζύμωμα του συγκεκριμένου ψωμιού, θεωρείται ολόκληρη ιεροτελεστία,. Οι νοικοκυρές σχηματίζουν με τη μισή ζύμη, μία μεγάλη κουλούρα ενώ με την υπόλοιπη έναν σταυρό για να τη στολίσουν. Διακοσμητικά γύρω από την κουλούρα αυτή του ψωμιού, χαράζουν με μαχαίρι διάφορα σχέδια όπως καρδιές, αστεράκια, λουλούδια κ.α. ή το στολίζουν με ξηρούς καρπούς ή κομματάκια από ζύμη ( η διακόσμηση καθορίζεται από την τοπική παράδοση). Συνηθίζουν να κόβει το χριστουγεννιάτικο αυτό ψωμί ο νοικοκύρης του σπιτιού, σε κάποιες περιοχές κατά το μεσημεριανό χριστουγεννιάτικο τραπέζι  ενώ σε άλλες το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων («τραπέζι της Παναγίας» ή «Εννιά φαγιά» στη Μακεδονία και στη Θράκη, επειδή πάνω σε αυτό πρέπει να υπάρχουν φαγητά εννιά ειδών). Πριν αρχίσουν να τρώνε, ένα μικρό παιδί πηγαίνει πίσω από την πόρτα και φωνάζει τρεις φορές «έλα Χριστέ να φάμε» (Ημαθία),  ενώ αλλού η νοικοκυρά γυρίζει με την πίτα στο σπίτι λέγοντας «πάρε Άγιε» (Δράμα). Αλλού το τραπέζι της παραμονής δεν το ξεστρώνουν αλλά το αφήνουν για να φάει και ο Χριστός.   Δεν είναι σπάνιο και το φαινόμενο να κάνουν ψωμιά (σε σχήμα ζυγού ( Διδυμότειχο) ή κουλούρες με παραστάσεις ζώων ( Καστοριά) και να τα δίνουν στα ζώα τους.

Άλλα έθιμα δείχνουν ότι ο λαός μας γιορτάζει τη γέννηση του Χριστού όπως και τη γέννηση ενός παιδιού. Στο Ζαγόρι για παράδειγμα την ημέρα των Χριστουγέννων κάνουν  τα «σπάργανα», τηγανίτες με πολλά καρύδια επάνω και στη Μάνη τις δίπλες, οι οποίες αναπαριστούν το «δίπλωμα» του Χριστού μέσα στα σπάργανα.

ΤΑ ΧΟΙΡΟΣΦΑΓΙΑ

Στην αρχαία Ρώμη γιορτάζονταν από τις 17 έως τις 23 Δεκεμβρίου τα Σατουρνάλια και στις 25 του ίδιου μήνα ακολουθούσαν τα Βρουμάλια ή Μπρουμάλια, γιορτές αφιερωμένες στον Κρόνο η πρώτη και στον Ήλιο η δεύτερη, με επιδράσεις όμως από τα ελληνικά Κρόνια και τις γιορτές της Δήμητρας και του Διονύσου. Στη Ρώμη λοιπόν τις ημέρες εκείνες θυσίαζαν χοίρους στον Κρόνο και τη Δήμητρα για να εξασφαλίσουν την ευφορία της γης και κατανάλωναν το κρέας τους σε κοινά συμπόσια.

Τα χριστουγεννιάτικα χοιροσφάγια είναι απήχηση αυτών των αρχαίων θυσιών και συνοδεύονται από πλήθος μαγικών και δεισιδαιμονικών πράξεων με λησμονημένο σήμερα περιεχόμενο. Η συνέχιση του εθίμου σίγουρα είναι το «διαβατήριο» που αποσκοπεί στην εξασφάλιση καλής σοδειάς αφού ο χοίρος είναι μία από τις ενσαρκώσεις του δαίμονα της βλάστησης και της γονιμότητας.

Εκτός των παραπάνω όμως ο χοίρος έχει ,ή τουλάχιστο είχε, ιδιαίτερη σημασία στην αγροτική οικιακή οικονομία αφού η εκτροφή του εξασφάλιζε το κρέας και το λίπος για όλο το χρόνο.

Η σφαγή γινόταν με ειδικό μαχαίρι, που χρησιμοποιούνταν μόνο γι` αυτή την εργασία. Ο θύτης πριν το πλήγμα χάραζε στο λαιμό του ζώου ένα σταυρό ενώ κάποιος από τους παρευρισκόμενους έλεγε το «Πάτερ ημών» ή το «Πιστεύω». Με το αίμα του ζώου σχεδίαζαν ένα σταυρό στο μέτωπο των παιδιών ή των ζώων για προστασία από ασθένειες και κάρφωναν το ρύγχος του σφαγίου πάνω από την πόρτα του σπιτιού για προστασία από τους καλικάντζαρους.  Μετά τη σφαγή θυμιάτιζαν το χοίρο με λιβάνι και χαμομήλι επειδή τα δύο αυτά υλικά  έχουν καθαρτήριες και αντιδαιμονικές ιδιότητες. 

Άλλα χριστουγεννιάτικα έθιμα

Το αναμμένο πουρνάρι

Όταν γεννήθηκε ο Χριστός και πήγαν, οι βοσκοί να προσκυνήσουν, ήταν νύχτα σκοτεινή. Βρήκαν κάπου ένα ξερό πουρνάρι κι έκοψαν τα κλαδιά του. Πήρε ο καθένας από ένα κλαδί στο χέρι, του έβαλε φωτιά και γέμισε το σκοτεινό βουνό χαρούμενες φωτιές  τριξίματα και κρότους. Από τότε, λοιπόν, στα χωριά της Άρτας, όποιος πάει στο σπίτι του γείτονα, για να πει τα χρόνια πολλά, καθώς και όλα τα παντρεμένα παιδιά, που θα πάνε στο πατρικό τους, για να φιλήσουν το χέρι του πατέρα και της μάνας τους, κρατούν ένα κλαρί πουρνάρι, ή όποιο άλλο κλαδί  καίει τρίζοντας. Στο δρόμο το ανάβουν και το πηγαίνουν έτσι αναμμένο στο πατρικό τους σπίτι και γεμίζουν χαρούμενες φωτιές και κρότους τα σκοτεινά δρομάκια του χωριού.

Το τάισμα της βρύσης
Στη Θεσσαλία οι κοπέλες, τα χαράματα των Χριστουγέννων, ή την παραμονή της Πρωτοχρονιάς αλλού, πηγαίνουν στην πιο κοντινή βρύση «για να κλέψουν το άκραντο νερό» (άκραντο, δηλαδή αμίλητο, γιατί δε βγάζουν λέξη σ’ όλη τη διαδρομή).  Αλείφουν τις βρύσες του χωριού με βούτυρο και μέλι, λάδι και ξηρούς καρπούς με την ευχή όπως τρέχει το νερό να τρέχει και η προκοπή στο σπίτι τον καινούργιο χρόνο και γλυκιά να είναι και η ζωή τους ή για να έχουν καλή σοδειά. Όποια θα πήγαινε πρώτη στη βρύση, αυτή θα ήταν και η πιο τυχερή ολόκληρο το χρόνο. Έπειτα ρίχνουν στη στάμνα ένα βατόφυλλο και τρία χαλίκια, «κλέβουν νερό» και γυρίζουν στα σπίτια τους πάλι αμίλητες μέχρι να πιούνε όλοι από το νερό αυτό. Με το ίδιο νερό ραντίζουν και τις τέσσερις γωνίες του σπιτιού, ενώ σκορπούν στο σπίτι και τα τρία χαλίκια.

Το Πάντρεμα της φωτιάς

  Την παραμονή των Χριστουγέννων σε πολλά μέρη της Ελλάδας «παντρεύουν», τη φωτιά. Παίρνουν ένα ξύλο με θηλυκό όνομα και ένα με αρσενικό όνομα, συνήθως από αγκαθωτά δέντρα. Τα αγκαθωτά δέντρα, κατά τη λαϊκή αντίληψη, απομακρύνουν τα δαιμονικά όντα, όπως τους καλικάντζαρους. Στη Θεσσαλία, επιστρέφοντας από την εκκλησία στο σπίτι, τα κορίτσια βάζουν παραδίπλα στο αναμμένο τζάκι κλωνάρια κέδρου, ενώ τα αγόρια τοποθετούν κλαδιά αγριοκερασιάς. Τα μικρά αυτά κλαδιά δέντρων αντιπροσωπεύουν τις προσωπικές τους επιθυμίες για την πραγματοποίηση
μιας όμορφης ζωής. Φροντίζουν μάλιστα τα κλαδιά αυτά να είναι λυγερά και παρακολουθούν με ενδιαφέρον ποιο κλωνάρι θα καεί πρώτο, καθώς λένε πως αυτό είναι καλό σημάδι για το κορίτσι ή το αγόρι, αντίστοιχα, και συγκεκριμένα πως θα είναι αυτό που θα παντρευτεί πρώτο.

Το Χριστόξυλο
Στα χωριά της βόρειας Ελλάδας, από τις παραμονές των εορτών ο νοικοκύρης ψάχνει στα χωράφια και διαλέγει το πιο όμορφο, το πιο γερό, το πιο χοντρό ξύλο από πεύκο ή ελιά και το πάει σπίτι του. Αυτό ονομάζεται Χριστόξυλο και είναι το ξύλο που θα καίει για όλο το δωδεκαήμερο των εορτών, από τα Χριστούγεννα μέχρι και τα Φώτα, στο τζάκι του σπιτιού. Η στάχτη των ξύλων αυτών προφύλασσε το σπίτι και τα χωράφια από κάθε κακό.
Πριν ο νοικοκύρης φέρει το Χριστόξυλο, κάθε νοικοκυρά φροντίζει να έχει καθαρίσει το σπίτι και με ιδιαίτερη προσοχή το τζάκι , ώστε να μη μείνει ούτε ίχνος από την παλιά στάχτη. Καθαρίζουν ακόμη και την καπνοδόχο, για να μη μπορέσουν να κατέβουν οι καλικάντζαροι. Το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων , όταν όλη η οικογένεια θα είναι μαζεμένη γύρω από το τζάκι , ο νοικοκύρης του σπιτιού ανάβει την καινούρια φωτιά και μπαίνει στην εστία το Χριστόξυλο. Σύμφωνα με τις παραδόσεις του λαού, καθώς καίγεται το Χριστόξυλο, ζεσταίνεται ο Χριστός στη φάτνη Του. Σε κάθε σπιτικό, οι νοικοκυραίοι προσπαθούν το Χριστόξυλο να καίει μέχρι τα Φώτα.

ΤΟ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι το πιο διαδεδομένο έθιμο σε όλο τον κόσμο και ο στολισμός του ταυτίζεται με το πνεύμα των ημερών. Από την αρχαιότητα υπήρχε σε όλες τις θρησκείες η παράδοση να στολίζονται δέντρα ή κομμάτια δέντρων.

Η λατρεία των δέντρων

Οι πρόγονοι του Χριστουγεννιάτικου δέντρου μπορούν να αναζητηθούν στα ειδωλολατρικά έθιμα της λατρείας των δέντρων.                                                    

 Κατά τη διάρκεια του εορτασμού των Σατουρναλίων προς τιμήν του θεού Σατούρνο  οι ρωμαίοι στόλιζαν διάφορα δέντρα με στολίδια όπως καρύδια ή άλλα φαγώσιμα.                                                                                                                     

 Οι Βίκινγκς χρησιμοποιούσαν το δέντρο στις τελετές τους ως σύμβολο αναγέννησης που σηματοδοτούσε το τέλος του χειμώνα και τον ερχομό της άνοιξης και της αναγέννησης της μητέρας Φύσης.                                                                               

 Στην Αγγλία, όπως και στην Γαλλία, οι Δρυίδες στόλιζαν βελανιδιές με φρούτα και κεριά προς τιμήν των Θεών τους. Η χρήση τους συμβόλιζε το τέλος του χειμώνα, την αναβλάστηση και την καινούργια ζωή, γι' αυτό και τα κλαριά έπρεπε να είναι καταπράσινα και από φυτά αειθαλή.
Το δέντρο παγκοσμίως συμβολίζει τη γονιμότητα και τη ζωή, καθαρίζει την ατμόσφαιρα του σπιτιού και προστατεύει από τα κακά πνεύματα.

Το Χριστουγεννιάτικο δέντρο ως σύμβολο

Ο Άγγλος ιερομόναχος Άγιος Βονιφάτιος ήταν αυτός που καθιέρωσε το Χριστουγεννιάτικο δέντρο ως σύμβολο τον 8ο αιώνα μ.Χ. Σύμφωνα με την παράδοση για να εξαλείψει την ιερότητα που απέδιδαν οι ειδωλολάτρες στη δρυ, έβαλε στη θέση της το έλατο σαν σύμβολο χριστιανικό και ειδικότερα σαν σύμβολο των Χριστουγέννων.                                                                                                            

  Η παράδοση θέλει τον ιδρυτή του Προτεσταντισμού Μαρτίνο Λούθηρο να είναι αυτός ο οποίος καθιέρωσε το στόλισμα του Χριστουγεννιάτικου δέντρου  με φρούτα, ξηρούς καρπούς και νομίσματα, τυλιγμένα σε χρυσόχαρτο ή βαμμένα με χρυσή μπογιά.
Αργότερα, οι  γυρολόγοι πουλούσαν στα πανηγύρια και στα παζάρια στολίδια του δέντρου από χαρτί, ζυμάρι και γύψο. Ειδικά για τα γύψινα στολίδια χρησιμοποιούσαν γερμανικές σιδερένιες φόρμες για σοκολάτες και έφτιαχναν τα ζώα της φάτνης και  αγιοβασίληδες, που τα χρωμάτιζαν με όμορφα χρώματα και τα πουλούσαν στους πάγκους τους μαζί με τα παιχνίδια.

Το Χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα

Σύμφωνα με τους περισσότερους λαογράφους, το έθιμο αυτό ήρθε στην Ελλάδα την εποχή του Όθωνα  (πρώτα στο Ναύπλιο και μετά στην Αθήνα), από τη δύση.
Το δέντρο στερεώθηκε  μπροστά από το καφενείο "Η ωραία Ελλάς" το 1848 και το έφερε πιθανώς κάποιος Ναξιώτης.
Το χριστουγεννιάτικο δέντρο πάντως προϋπήρχε στο Βυζάντιο από τον 6ο αιώνα. Στη Βυζαντινή εποχή, σε χριστιανικά κείμενα περιγράφουν ναούς στους οποίους βρίσκονταν μεγάλα ορειχάλκινα δέντρα διακοσμημένα με διάφορα χρυσά, ασημένια και χάλκινα στολίδια που απεικόνιζαν ζωάκια, καρπούς, πουλιά, αυγά, κουδουνάκια. Σε ένα χριστιανικό χειρόγραφο, γραμμένο σε συριακή γλώσσα, γίνεται λόγος για ένα ναό που έχτισε το 512 ο αυτοκράτορας Αναστάσιος Α΄ στη βόρεια Συρία όπου ανάμεσα στα αυτοκρατορικά αφιερώματα αναφέρονται και δύο μεγάλα ορειχάλκινα δέντρα που ήταν τοποθετημένα εκατέρωθεν της Ωραίας Πύλης.
Περιγραφές επίσης  αναφέρουν ότι το τέμπλο της Αγίας Σοφίας ήταν στολισμένο με διάφορα μεταλλικά κυπαρίσσια που αντί για καρπούς είχαν φωτάκια  από κεριά ή καντηλάκια.                                                                                                                                              Αλλά και στη μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους θα βρούμε ένα μανουάλι με επτά φώτα-κεριά σε σχήμα λεμονιάς.

ΟΙ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ

Οι καλικάντζαροι, τα δαιμόνια των «αβάφτιστων ημερών» δηλ. του δωδεκαήμερου, συναντιούνται με πλήθος ονόματα σε διάφορους τόπους, τόσο στην Ελλάδα όσο και στις γειτονικές μας χώρες. Ονομάζονται καλικάντζουρα, καλιβρούσηδες, λυκοκάντζαροι, παγανά, εξαποδώ (στη χώρα μας),  καρακάντζαλε, καρακάντσο, πογάντσιτε (στη Βουλγαρία) ή καρακόντζουλα, καρακόντζα, καρακόντσα (στη Σερβία).                                       
 Σύμφωνα με διάφορες ελληνικές δοξασίες οι καλικάντζαροι ήταν άνθρωποι με κακιά μοίρα μεταβαλλόμενοι σε δαιμόνια. Γίνονται δε καλικάντζαροι αυτοί που έχουν γεννηθεί μέσα στο Δωδεκαήμερο εκτός και αν βαπτισθούν αμέσως, ή εκείνοι στους οποίους ο ιερέας δεν ανέγνωσε σωστά τις ευχές του βαπτίσματος, τα τερατώδη βρέφη, ή όσοι πέθαναν στο Δωδεκαήμερο ή αυτοκτόνησαν, ή όσοι δεν έχουν ισχυρό Άγγελο για να τους προστατεύει. Θεωρούνται συνήθως πονηρά πνεύματα που βλάπτουν τους ανθρώπους.

Σύμφωνα με την παράδοση στη Σάμο οι καλικάντζαροι κατεβαίνουν από την καμινάδα κρατώντας καντάρι για να ζυγίσουν το γνέσιμο των κοριτσιών κι όποιων το γνέσιμο είναι λειψό τις βασανίζουν. Στην Άνδρο πίστευαν πως οι καλιβρούσηδες κάνουν κακό μόνο στα βρώμικα σπίτια και τιμωρούν τους τεμπέληδες, τους μέθυσους, τα άτακτα παιδιά και τους κακούς ανθρώπους, όσους δηλαδή παραβιάζουν τους κανόνες της παραδοσιακής συμπεριφοράς. Σε ελληνικά παραμύθια, μάλιστα, χαρίζουν δώρα στα καλά κορίτσια και τιμωρούν τα άγαρμπα και τα τεμπέλικα. 

Οι καλικάντζαροι έχουν μεγάλη αδυναμία τη στάχτη, αφού εκεί κρύβονται, εκεί γεννιούνται  και από εκεί έρχονται.  Η σχέση των δαιμονικών αυτών με την εστία φαίνεται να έχει βαθιές ρίζες στις παραδόσεις πολλών λαών. Οι Εσκιμώοι για παράδειγμα πίστευαν πως την ημέρα που μνημονεύουν τους νεκρούς εκείνοι έρχονται από την εστία για να απολαύσουν το γεύμα που τους ετοίμασαν οι ζωντανοί. Το Δωδεκαήμερο επίσης είναι μια περίοδος όπου σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, οι ψυχές των νεκρών επισκέπτονται τους ζωντανούς για να φέρουν τη γονιμότητα. Και από την επαφή της με τα δαιμόνια η στάχτη των ημερών του Δωδεκαήμερου έπαιρνε τη γονιμοποιό της δύναμη και φυσικά γι` αυτό δεν την πείραζαν όλες τις ημέρες αλλά τη μάζευαν προσεχτικά την παραμονή των Φώτων και την έριχναν στα δέντρα, στα χωράφια και στα ζώα.   Εξάλλου η ετυμολογία του ονόματός τους  πιθανώς να προέρχεται από το «λύκος» (με μετάθεση λυκο- → καλί) και «χαντζού» (καμένος) δηλαδή «καμένος λύκος» (ο λύκος που πέρασε από τη φωτιά. 

Στενή είναι η σχέση των καλικάντζαρων και με το νερό.
 Η παράδοση τους  θέλει  να περνούν και από το νερό για να φτάσουν στον κόσμο των ζωντανών.  Στη Σκιάθο πίστευαν πως οι καλικάντζαροι από την πρώτη μέρα του σαρανταήμερου ετοιμάζουν τα σκαλικαντζούρια δηλαδή το καράβι τους για να πάνε στο νησί. Την πρώτη μέρα κόβουν τα ξύλα από το δάσος και το ετοιμάζουν ενώ όταν κοντεύουν τα Χριστούγεννα το καλαφατίζουν, το πισσώνουν και το ρίχνουν στο νερό. Σε άλλα μέρη όπως στην Ικαρία και τη Μάδυτο πίστευαν πως οι καλικάντσεροι έρχονται με παλιοκάικα ή με καρυδότσουφλα από τη θάλασσα. 
 
Οι παραδόσεις αυτές  σχετίζονται με τις μυθολογίες πολλών λαών. Κατά την αρχαία ελληνική μυθολογία οι ψυχές των ηρώων μένουν στα νησιά των Μακάρων ενώ οι ψυχές των νεκρών για να φτάσουν στο βασίλειο του Άδη έπρεπε να περάσουν τον ποταμό Αχέροντα. Στους Σλάβους, τους γερμανούς αλλά και στους Σκανδιναβούς και άλλους λαούς η βάρκα ήταν  ένα από τα μέσα διέλευσης στον κόσμο των νεκρών. Μήπως και το παραδοσιακό ελληνικό πρωτοχρονιάτικο καραβάκι ήταν μέσο διάβασης των καλικάντζαρων από τον άλλο κόσμο;                                                                                                    
 Τα αποτρεπτικά μέσα που λαμβάνονται κατά των Καλικάντζαρων διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες:  

Α) Πράξεις χριστιανικής λατρείας: Το σημείο του Σταυρού στην πόρτα, στα παράθυρα, στις καμινάδες, τους στάβλους και στα αγγεία λαδιού και κρασιού. Ο Αγιασμός των σπιτιών και μάλιστα τη παραμονή των Φώτων. Ακόμη η απαγγελία του «Πάτερ ημών….» (τρις).
Β) Επωδές που όταν ακούσουν οι καλικάντζαροι φεύγουν. 
Γ) Μαγικές πράξεις: Κάπνισμα με δυσώδεις ουσίες (παλιού τσαρουχιού), εμφανή επίδειξη χοιρινού οστού, χαϊμαλιά πίσω απ’ την πόρτα, το μαυρομάνικο μαχαίρι, το αναμμένο δαυλί. 
Τέλος την ημέρα των Φώτων ο παπάς περνάει και αγιάζει τα σπίτια. Πασίγνωστη είναι η δοξασία που όταν οι καλικάντζαροι φεύγουν κατά τον αγιασμό των σπιτιών φωνάζουν σε ρυθμό: 

«Φεύγετε να φεύγωμε
τι έρχεται ο τρελόπαπας
με την αγιαστούρα του
και με τη βρεχτούρα του.                                                                                       

 Μας άγιασε μας έβρεξε
και μας, μας εκατέκαψε!»

Διάβασε ένα εικονογραφημένο βιβλίο για τους καλικάντζαρους εδώ

                                                                                                                                        
 

ΠΗΓΕΣ:

www.matia.gr, dim.rizou.pel., www.piperies.gr, www.ipiros.gr, www.paidika.gr, users.sch.sch.gr/aiasgr/, www.historical-quest.com , www.hecucenter.ru , Komiakoswordpress.com , www.kolivas.de                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      Σπ. Τρωιανός: Ο εορτασμός των Χριστουγέννων                                                        

 Γ. Αικατερινίδης: Χριστός γεννάται                                                                                  

 Αικατ. Πολύμερου – Καμηλάκη: Χριστουγεννιάτικα χοιροσφάγια                        

 Γ. Δημητροκάλης: Το Χριστουγεννιάτικο δέντρο                                                      

 Β. Ζαϊκόφσκι: Απολογία των καλικαντζάρων